Afgelopen mei besloot de Algemene Vergadering van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) om een onafhankelijke evaluatie uit te voeren van de internationale reactie op de pandemie van het coronavirus. Deze beslissing werd onder andere genomen op verzoek van de Verenigde Staten. Zij hadden de WHO ernstig bekritiseerd vanwege het gebrek aan strengheid tegenover China, waar de pandemie begon. Nu het eindrapport er ligt, lijkt de kritiek als een boemerang terug te komen.
Helen Clark, voormalig premier van Nieuw-Zeeland, en Ellen Johnson Sirleaf, voormalig president van Liberia, zaten de commissie voor. Ze werden bijgestaan door een panel van 11 experts en tientallen wetenschappers van over de hele wereld. Hun rapport, gebaseerd op wetenschappelijk bewijs, is nu beschikbaar op deze website.
De pandemie had voorkomen kunnen worden
Een van de belangrijkste conclusies van de groep experts is dat de coronaviruscrisis in verschillende opzichten voorkomen had kunnen worden. Ten eerste werden eerdere epidemieën van soortgelijke virussen niet gevolgd door de noodzakelijke preventieve maatregelen. Sinds de H1N1 grieppandemie in 2009 hebben ten minste 11 groepen en commissies op hoog niveau in 16 verschillende rapporten aanbevelingen gedaan over hoe we beter voorbereid kunnen zijn op een pandemie. De meeste van deze aanbevelingen zijn nooit uitgevoerd.
Bovendien had de pandemie voorkomen kunnen worden als er op tijd actie was ondernomen. In tegenstelling tot sommige westerse politici wijst het rapport niet met een beschuldigende vinger naar China. Het panel wijst op de snelheid van de communicatie in de eerste dagen. Op 30 december 2019 stuurde de Wuhan Municipal Health Commission twee waarschuwingen naar lokale ziekenhuizen over gevallen van longontsteking van onbekende oorsprong, waarvan sommige in verband werden gebracht met de Huanan vismarkt. Een dag later werd het internationale hoofdkwartier van de WHO via drie verschillende kanalen geïnformeerd. Op 3 januari vond een eerste technische briefing plaats met Chinese wetenschappers en WHO-deskundigen, en op 5 januari 2021 informeerde de internationale gezondheidsorganisatie op haar beurt de lidstaten over het gevaar.
De medische gemeenschap van Wuhan onderzocht de verdachte uitbraken snel. Hoewel het ingewikkeld was, vertraagden de genomen maatregelen de verspreiding van het virus aanzienlijk. Lokale onderzoekers ontwikkelden snel een test om het SARS-CoV-2 virus op te sporen.
Toch vond het panel dat er nog sneller gereageerd had kunnen worden, zelfs in de eerste paar weken. Informatie circuleerde niet altijd snel genoeg en pas op 23 januari werd het reizen van en naar Wuhan stopgezet en werden er beperkingen opgelegd aan buitenlandse reizen.
De reactie van de WHO had ook beter gekund. Pas op 30 januari verklaarde de WHO de SARS-CoV-2 epidemie tot een gezondheidscrisis van internationaal belang. Dit was een officiële procedure die bedoeld was om een aantal alarmbellen te doen rinkelen binnen de WHO-structuren, maar ook op het niveau van de lidstaten. In hun beoordeling vonden de leden van de commissie dat de aankondiging van deze internationale alarmfase een week eerder had kunnen plaatsvinden. Maar op dat moment was er nog geen consensus onder de geraadpleegde deskundigen.
De kritiek op China en de WHO blijft echter relatief mild. In het rapport wordt zelfs opgemerkt dat de grootste vertraging in de reactie op de pandemie pas afgelopen februari is opgetreden. Het panel spreekt zelfs van een «verloren maand».
De aankondiging van de gezondheidscrisis door de WHO op 30 januari had niet het gewenste effect op het niveau van de lidstaten. Hoewel het duidelijk was dat een onbekend, zeer besmettelijk virus zich over de hele wereld verspreidde, ondernamen de meeste landen pas actie in maart, toen ze een lokale verspreiding merkten en de ziekenhuizen verzadigd begonnen te raken. Zonder Europa bij naam te noemen, is het panel duidelijk zeer kritisch over de landen op ons continent. Het was tijdens die «verloren maand» februari 2020 dat het virus zich over het continent verspreidde vanuit Italië, dat als springplank fungeerde naar de rest van de wereld.
Aziatische topstudenten
Het rapport analyseert ook de manier waarop landen op de pandemie hebben gereageerd en onderscheidt drie groepen. Sommige landen slaagden erin de pandemie in te dammen dankzij een strategie die verschillende volksgezondheidsmaatregelen combineerde met een coherent sociaal en economisch ondersteuningsbeleid. Andere slaagden er helemaal niet in om het virus onder controle te krijgen, omdat ze de gevolgen ervan ontkenden en de wetenschap verwierpen.
De grootste groep landen behoorde tot een derde categorie, een tussengroep. Hoewel ons land niet bij naam wordt genoemd, kunnen we België zeker bij deze groep indelen. Deze landen probeerden de epidemie onder controle te krijgen, maar namen vaak inconsequente maatregelen. Ze voerden bijvoorbeeld lockdowns in wanneer het aantal infecties te hoog opliep, of wanneer ziekenhuizen overvol dreigden te raken. In de praktijk bleek dit echter erg moeilijk omdat de epidemie voortdurend veranderde. Het traceren van contacten was een effectieve strategie wanneer deze correct en snel werd uitgevoerd. Maar waar het te laat werd ingezet, toen het virus al volop in omloop was, bleek het ontoereikend.
Het panel voerde een diepgaande analyse uit van 28 landen en selecteerde er zes als voorbeeldig vanwege hun solide en succesvolle aanpak. Opvallend genoeg was er geen enkel land in Europa of Noord-Amerika bij. Het zijn China, Korea, Nieuw-Zeeland, Singapore, Thailand en Vietnam. Deze landen namen heel snel de nodige maatregelen, dankzij een gecentraliseerde managementstructuur. Hun succes kan worden toegeschreven aan de snelheid waarmee ze optraden wanneer nieuwe infecties opdoken, dankzij de snelle opsporing van contacten en de isolatie van besmettelijke patiënten. Sociale en economische steunmaatregelen hebben ervoor gezorgd dat de maatregelen goed werden opgevolgd. Bovendien zijn ze erin geslaagd om de bevolking effectief te betrekken bij het gezondheidsbeleid.
Wetenschappelijke vooruitgang
Het rapport beschrijft indrukwekkende vooruitgang op wetenschappelijk gebied dankzij overheidsfinanciering en het delen van informatie. Al op 2 januari 2020 had het Wuhan Institute of Virology de eerste beschrijving van het SARS-CoV-2 genoom, en nog geen 10 dagen later werd het volledige genoom van het virus al gedeeld met wetenschappers over de hele wereld. Internationale wetenschappelijke tijdschriften maakten onderzoek naar COVID-19 vrij beschikbaar. Wetenschappelijke websites hebben wetenschappelijke resultaten toegankelijker dan ooit gemaakt en open source tools hebben het voor wetenschappers makkelijker gemaakt om informatie te delen.
Deze individuele houding van wetenschappers en bepaalde instellingen staat echter in schril contrast met die van bepaalde regeringen en de grote industrie. Dit is duidelijk te zien op het gebied van vaccins. «Iedereen is het erover eens dat het vaccineren van de eigen bevolking alleen onvoldoende is om een einde te maken aan de pandemie, maar we slagen er niet in om deze retoriek in praktijk te brengen», merkt het panel op.
Het COVAX-initiatief, dat moest zorgen voor een bredere wereldwijde distributie van vaccins, is schromelijk ondergefinancierd. C-TAP, een ander kennisuitwisselingsinitiatief van de WHO, werd (op papier) gesteund door 41 landen. Na een jaar heeft het nog steeds niet de minste medewerking gekregen van vaccinproducenten. Er is wereldwijd geen inventarisatie van de productiecapaciteit van vaccins en ook de productie van grondstoffen, flesjes en spuiten is onderhevig aan anarchie en de wet van ieder voor zich. Er is nauwelijks sprake van samenwerking op dit gebied.
De pandemie stoppen en de volgende voorkomen
De titel van het rapport «COVID-19: Make It The Last Pandemic» verraadt het optimisme van de experts over de toekomst. Deze pandemie had voorkomen kunnen worden en toekomstige pandemieën kunnen dat ook. Daarom bevat het rapport zoveel aanbevelingen. Internationale samenwerking is hier essentieel en een sterke, onafhankelijke WHO is de spil. Dit gaat in tegen de trend van de afgelopen decennia, waarin de WHO een speelbal is geworden van particuliere belangen (bijvoorbeeld door financiering van de Gates Foundation) en geopolitieke machtsstrijd, zoals de rivaliteit tussen de Verenigde Staten en China.
Maar eerst en vooral moet de huidige pandemie worden ingedamd. Daartoe heeft de groep drie dringende aanbevelingen geformuleerd, die ze later deze maand zal voorleggen aan de Algemene Vergadering van de WHO.
Ten eerste wil het panel dat rijke landen voor 1 september van dit jaar één miljard vaccins beschikbaar stellen voor het COVAX-platform, en meer dan 2 miljard voor het midden van volgend jaar. Ten tweede worden vaccinproducerende landen uitgenodigd om patentlicenties beschikbaar te stellen en hun kennis op vrijwillige basis door te geven. Als dit niet binnen drie maanden gebeurt, moeten de intellectuele eigendomsrechten op de patenten met geweld of vrijwillig worden opgeheven. Ten derde moet de G7, de club van de zeven machtigste landen ter wereld, onmiddellijk toezeggen dat ze meer dan 10 miljard dollar beschikbaar zullen stellen ter ondersteuning van WHO-initiatieven om vaccins, behandelingen en technologieën tegen COVID-19 te ontwikkelen en te leveren, en om gezondheidssystemen in arme landen te versterken.
Tot nu toe zijn de officiële reacties op het rapport erg lauw. Het valt nog te bezien wat er gebeurt als het eind deze maand wordt gepresenteerd aan de Algemene Vergadering van de WHO. Het laat zich raden welke delegaties tegen die tijd geïrriteerd met hun ogen zullen rollen.
Gepubliceerd op 18 mei 2021 op In solidariteit
Lees ook :
Wat kunnen we leren van China's ervaring in de strijd tegen het coronavirus?
