Overal ter wereld hebben regeringen COVAX aangeprezen als de wondermiddel tegen de pandemie. Maar terwijl de grote farmaceutische bedrijven miljarden verdienen, heeft het programma moeite om zijn bescheiden doelstellingen te halen. We spraken met expert Prasanna Saligram van de People’s Health Movement (PHM) om meer te weten te komen over de rol en de uitdagingen van COVAX.
Wat is COVAX? Waarom is het opgezet?
«Historisch gezien is er bij elke epidemie sprake geweest van ongelijkheid in de toegang tot essentiële medicijnen en vaccins. Bijvoorbeeld bij het H1N1-virus in 2009 werd er wel een vaccin ontwikkeld, maar kochten de landen met een hoog inkomen (HIC’s) alle vaccins op. Voor COVID-19 hadden we dus een wereldwijd mechanisme nodig om de vaccins te verdelen onder landen met een laag en gemiddeld inkomen. Het belangrijkste mechanisme om dat voor elkaar te krijgen is de COVID-19 Access Accelerator (ACT-A of ACT-versneller). Die bestaat uit vier onderdelen: één voor vaccins, één voor diagnostiek, één voor behandelingen en één voor gezondheidszorgstelsels. De vaccin-tak heet COVAX en is bedoeld om de toegang tot COVID-19-vaccins te versnellen.»
Wie staat er aan het roer?
«Als je de media volgt, zul je zien dat COVAX een initiatief is van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Maar eigenlijk wordt het niet door de WHO geleid. Het is een publiek-privaat partnerschap onder leiding van twee organisaties: Gavi (de Vaccinalliantie) en CEPI (Coalitie voor innovaties op het gebied van epidemieparaatheid). Beide zijn publiek-private initiatieven met meerdere partijen, gefinancierd en ondersteund door de Bill & Melinda Gates Foundation. De WHO en UNICEF zijn als multilaterale organisaties ook bij COVAX betrokken, maar ze hebben geen beslissingsbevoegdheid. Hoewel de WHO en UNICEF geen deel uitmaken van de centrale bestuursstructuur, sturen ze wel personeel en geven ze COVAX legitimiteit. De echte besluitvormers blijven CEPI en Gavi, samen met de internationale farmaceutische industrie, die ook zitting heeft in het bestuursorgaan.»
Wat is zijn doel?
«COVAX wordt gepresenteerd als een wereldwijd platform voor solidariteit, maar het probleem is dat het werd voorgesteld vlak na een ander initiatief dat veel meer een internationaal platform, C-TAP (COVID-19 Technology Access Pool oftewel samenwerkingsverband voor toegang tot technologieën tegen COVID-19). C-TAP is een initiatief van de WHO om de uitwisseling van kennis en technologieën te organiseren. Maar omdat de meeste grote farmaceutische bedrijven hun winst willen behouden, wilden ze hun kennis en octrooien niet delen. Daar komt COVAX om de hoek kijken. Hun aanpak is nog steeds gebaseerd op marktprincipes. Ze treden op als grootafnemer om betere prijzen te bedingen voor landen met een hoog inkomen (HIC’s) en om gratis vaccins te leveren aan landen met een laag inkomen voor hun prioritaire bevolkingsgroepen. Volgens de WHO maken prioritaire groepen, zoals zorgpersoneel, kwetsbare groepen en ouderen, ongeveer 20 % van de bevolking uit. COVAX heeft daarom beloofd genoeg vaccins te leveren voor 20 % van de bevolking. Maar zoals we weten, moet 70 tot 80 % van de bevolking worden gevaccineerd om voldoende groepsimmuniteit te bereiken en de verspreiding van de ziekte te stoppen. Hoe gaan we het verschil tussen 20 % en 80 % overbruggen?»
Zal COVAX zijn doelen halen?
«Je ziet dat COVAX het echt moeilijk heeft. Landen als Venezuela klagen dat ze geld aan COVAX hebben gegeven zonder ook maar één vaccin te krijgen. Er zijn dus vragen over de doeltreffendheid. COVAX zou eind 2021 2 miljard doses moeten leveren. Het is nu juli 2021 en er zijn amper 83 miljoen doses uitgedeeld. COVAX beweert in veel landen over de hele wereld te hebben geleverd. In werkelijkheid is een groot deel naar de PRE’s gegaan, die ook deel uitmaken van het COVAX-programma, maar die geen extra vaccins nodig hebben. Je ziet dus dat de PRE’s beter worden bediend dan de armere landen, die te horen kregen dat COVAX wel voor hen zou zorgen. In plaats daarvan worden ze allemaal in het ongewisse gelaten.»
Wat zijn de grootste uitdagingen voor COVAX?
«Het grootste probleem is dat het afhankelijk is van liefdadigheid in plaats van een solidaire aanpak. Als COVAX ervoor had gekozen om het monopolie van Big Pharma te doorbreken, zou het veel effectiever zijn geweest. Er zouden veel meer fabrikanten zijn geweest en misschien hadden we de vaccins dan niet van het ene continent naar het andere hoeven te verschepen. Moderna heeft zo’n 8 miljard aan geld van Amerikaanse belastingbetalers gekregen om zijn vaccin te ontwikkelen en te produceren. Maar Moderna is ook het duurste vaccin, met zo’n 31 dollar per dosis. En COVAX betaalt die prijs klakkeloos. Dat betekent dat COVAX geen betere prijzen heeft bedongen. COVAX heeft nooit gezegd dat het de winstzucht van Big Pharma wilde beteugelen of bedrijven wilde aanmoedigen om hun technologieën te delen. Het heeft inderdaad niets van dien aard gedaan. Het volgt gewoon de marktlogica zonder iets aan het octrooimodel te veranderen. Dat kan alleen maar tot slechte resultaten leiden, zoals we hebben gezien met vaccinationalisme en wereldwijde vaccinapartheid.»
Is COVAX echt de wondermiddel tegen de pandemie, zoals wordt beweerd?
«Toen sociale bewegingen en activisten druk uitoefenden op hun ministers van Handel en Volksgezondheid om de vaccins beschikbaar te maken voor het publiek, kregen ze te horen dat COVAX de wereldwijde toegang tot vaccins zou vergemakkelijken. Regeringen dachten dat de donaties voor COVAX snel binnen zouden stromen en dat farmaceutische bedrijven in de rij zouden staan om hun vaccins aan COVAX te leveren. Niets van dat alles is gebeurd. De donaties hebben het verwachte niveau niet gehaald. Bovendien hebben bedrijven als Pfizer en Moderna het te druk met het bevoorraden van de PRE’s om COVAX te kunnen voorzien. Zelfs AstraZeneca levert niet zoals beloofd. In dit tijdperk van vaccinationalisme en winstbejag maakt COVAX geen schijn van kans om zijn beloften na te komen. Met liefdadigheid kom je niet ver. We hebben een aanpak nodig die gebaseerd is op wereldwijde solidariteit en mensenrechten.»
Wat stelt de People’s Health Movement voor?
«Het voorstel van PHM bestaat uit drie punten. Ten eerste, de TRIPS-ontheffing (Overeenkomst inzake handelsgerelateerde aspecten van intellectuele eigendom) moet meteen worden aangenomen. Belemmeringen op het gebied van intellectuele eigendom moeten worden weggenomen, zodat we de productie snel kunnen opvoeren. Vervolgens moeten we C-TAP versterken. Het is opgezet op vrijwillige basis, maar moet worden versterkt om echte technologie-uitwisseling mogelijk te maken. Tot slot moeten we ons afvragen waarom we niet meer investeren in publiek onderzoek en ontwikkeling? Als je kijkt naar de ontwikkelingscyclus van welke technologie, welk vaccin of welk medicijn dan ook, zie je dat de basis altijd aan openbare universiteiten wordt ontwikkeld. Pas in een later stadium, bijvoorbeeld tijdens klinische proeven, zie je dat de particuliere sector er meer bij betrokken raakt. Dus als er zoveel publiek geld wordt uitgegeven en innovatie uit de publieke sector komt, waarom zouden we dan het publieke onderzoek en de ontwikkeling niet meer stimuleren? Natuurlijk willen we met PHM ook de lokale productiecapaciteit versterken. Als het niet voor deze pandemie is, dan in ieder geval voor de volgende.»
Lees ook
Lees andere artikelen en interviews over hetzelfde thema op onze website:
- Een onafhankelijk onderzoek naar de coronavirus pandemie wijst met de vinger naar Europa
- De pandemie is nog niet voorbij. Laten we het veranderen!
- Minister De Croo, maak van het vaccin een publiek goed
- Positieve besmetting van de vakbeweging, interview met M-A Gilot, CNE
- Het Westen geïsoleerd over het opheffen van patenten – een interview met Marc Botenga, lid van het Europees Parlement
