Interview met Billy Mwangaza.
Wie is Billy Mwangaza?
Billy Mwangaza is een activist voor het recht op gezondheid. Samen met de ngo Étoile du Sud, onze partner sinds 2008, zet hij zich in voor het recht op gezondheid voor iedereen en tegen sociaal onrecht. Billy is geboren in de provincie Noord-Kivu, in het oosten van de DR Congo. Hij was bereid om met ons te praten en uit te leggen wat er in Goma gebeurt.
Het interview werd afgenomen door Assia Gemici, medewerkster beleid en campagne DR Congo bij Viva Salud.
Wonen in Goma
Assia Gemici: Hartelijk dank, Billy, dat je de tijd neemt om ons de situatie in Goma uit te leggen. Het is nu meer dan een jaar geleden dat Goma in handen van de rebellen viel. Hoe staat het nu met Goma?
Billy Mwangaza: Ik zou zeggen dat Goma hetzelfde is gebleven, met een bevolking die in een voortdurende oorlog leeft. Toegang tot essentiële voorzieningen blijft moeilijk, zoals dat ook tijdens een oorlog het geval is. Mensen hebben geen eenvoudige middelen om rond te komen, omdat er geen banken zijn in Goma. De wegen en landbouwdiensten die de stad van bevoorrading voorzien, zijn gevaarlijk, waardoor essentiële goederen Goma maar moeilijk kunnen bereiken. De bevolking is er dus nog steeds, maar leeft onder deze moeilijke omstandigheden.
In Goma heerst er voortdurend angst, wat voor stress zorgt bij de bevolking. Dit zijn mensen die hun dierbaren hebben verloren, die getraumatiseerd zijn, meisjes en vrouwen die verkracht zijn. De cijfers over seksueel geweld tegen meisjes, kinderen en vrouwen zijn alarmerend. De bevolking lijdt enorm.
De humanitaire situatie is verschrikkelijk. De oorlogsvluchtelingen lijken onzichtbaar in Goma, maar ze zijn er wel degelijk. Miljoenen mensen wonen in opvangcentra en anderen in geïmproviseerde kampen: geïmproviseerde huisjes van stro, dekzeilen of plaatstaal. Ze proberen kleine tinnen hutjes te bouwen om in te wonen en niet als ontheemden te worden gezien, maar dat zijn ze wel degelijk. Er zijn er veel, in en rond Goma.
De bevoorradingsroutes en humanitaire corridors zijn afgesneden of heel gevaarlijk, waardoor er geen voedsel, medicijnen of water naar bepaalde delen van de stad kan worden gebracht. Voor de ontheemden die zich in de afgelegen gebieden rond Goma bevinden, wordt het nog moeilijker. De situatie daar is bijzonder moeilijk.
Bovendien blijft het vliegveld al die tijd dicht, dus komen er geen humanitaire hulpgoederen binnen. De stad is bijna afgesloten van de buitenwereld. De bevolking lijdt enorm onder deze situatie.
Beperkte toegang tot gezondheidszorg, vooral voor slachtoffers van seksueel geweld
Assia Gemici: Kun je ons iets vertellen over de gezondheidssituatie in Goma vandaag?
Billy Mwangaza: Dit is heel zorgwekkend, want er is nu echt een tekort aan zorg. Verschillende zorginstellingen zijn aangevallen en veel daarvan krijgen geen subsidies of donaties van medicijnen meer om aan de behoeften van de bevolking te voldoen.
Lokale voorzieningen die zijn aangevallen, verwoest of geplunderd, blijven ondanks alles gewoon draaien. Al een jaar lang werken ze onder heel moeilijke omstandigheden en proberen ze te voorzien in de eerste levensbehoeften en de meest dringende behoeften. Maar het is moeilijk voor hen om onder deze omstandigheden te overleven, terwijl ook de bevolking enorm lijdt.
De terugkeer van epidemieën en te voorkomen ziekten
Vandaag zijn er verschillende gevallen van cholera in de buurt van Goma. Malaria is zo gewoon geworden dat we er bijna niet meer over praten. Ik ben zelf een week geleden besmet geraakt met malaria. Ondervoeding treft kinderen jonger dan vijf jaar en komt overal in de stad voor. We zien kinderen in een schokkende toestand!
Er is ook een toename van mazelen en veel niet-gevaccineerde kinderen zullen in de toekomst het slachtoffer worden van deze ziekten. Meningitis en andere ziekten zijn weer de kop opgestoken, om nog maar te zwijgen van de pokken, die nog steeds voorkomen in Goma, hoewel er weinig over wordt gesproken.
Seksueel geweld en gebrek aan zorg
De toegang tot seksuele en reproductieve gezondheidszorg is erg beperkt. Toegang is al moeilijk voor de gewone bevolking, maar voor de meest kwetsbare mensen, zoals ontheemden of slachtoffers van seksueel geweld, is de situatie rampzalig geworden.
De situatie rond seksueel geweld is super zorgwekkend. Vorige week heeft de Provinciale Gezondheidsdienst (DPS) in Noord-Kivu een gezondheidszone opgedragen om geen cijfers over seksueel geweld meer bekend te maken, omdat die zo hoog waren. In januari 2026 werden in één gezondheidszone in Goma 1.436 gevallen van seksueel geweld geregistreerd, waarvan 1.399 tegen vrouwen. Deze cijfers zijn onaanvaardbaar. Seksueel geweld wordt gebruikt als oorlogswapen, ook tegen kinderen en jonge meisjes.
We leven als beesten. Al deze vrouwen en kinderen zijn slachtoffer van seksueel geweld, maar ze hebben geen toegang tot basisgezondheidszorg. Er worden maar heel weinig patiënten binnen 72 uur behandeld. Normaal gesproken moet een slachtoffer van seksueel geweld binnen 72 uur een PEP-kit krijgen om de overdracht van seksueel overdraagbare aandoeningen te voorkomen en een ongewenste zwangerschap te vermijden. Maar veel vrouwen hebben geen toegang tot deze zorg.
Het is toch echt hard nodig! Deze vrouwen hebben medicijnen nodig om te genezen, psychologische hulp om hun leven weer op te bouwen en hulp om weer in de samenleving en de gemeenschap te integreren.
Moedersterfte
Er is ook een ernstig probleem met moedersterfte, die het afgelopen jaar sterk is gestegen in Noord-Kivu, en vooral in Goma. Universiteiten doen onderzoek naar de oorzaken, maar de belangrijkste oorzaak wordt in verband gebracht met de stress die vrouwen ervaren tijdens de oorlog en de slechte omstandigheden waarin ze leven. Vrouwen worden niet goed begeleid naar gezondheidsvoorzieningen en kinderen krijgen niet de juiste zorg. Toegang tot gezondheidszorg voor moeder en kind blijft een dringende noodzaak in Goma, en de situatie is alleen maar verslechterd sinds de stad werd ingenomen.
Een week geleden ben ik naar het Rutshuru-gebied gereisd, waar de opstand begon. Er is geen internetverbinding, alles is afgesloten. Toen ik bij het Algemeen Ziekenhuis van Rutshuru aankwam, zag ik een vrouw onnodig sterven. Dat raakte me diep.
Assia Gemici: Kun je ons vertellen wat de belangrijkste behoeften van de bevolking zijn en hoe we daarin kunnen voorzien?
Billy Mwangaza: De belangrijkste behoeften hebben vooral te maken met essentiële zorg en eerstelijnsgezondheidszorg, oftewel het versterken van de huisartsgeneeskunde, met name verloskundige zorg, en de zorg voor moeder en kind.
Ondervoeding bestrijden door onderwijs
Kindervoeding, het voeden van baby’s en jonge kinderen, is ook heel belangrijk. Op dit gebied is het lastig in te schatten hoe ernstig dit probleem kan worden. Deze situaties worden in de gaten gehouden rond gezondheidscentra, de eerstelijnszorg.
Maar om ondervoeding vandaag de dag terug te dringen, hebben we meer nodig dan alleen zorg: de bevolking moet beter worden geïnformeerd. Vrouwen en ouders moeten leren hoe ze ondervoede kinderen te eten kunnen geven en hoe ze kunnen voorkomen dat ze ondervoed raken. Om dit te bereiken moeten we kookdemonstraties organiseren, voedingsdeskundigen opleiden en laten zien hoe je pap voor kinderen klaarmaakt.
Om ondervoeding uit te bannen, is het cruciaal om vrouwen en mannen te leren hun kinderen te voeden met lokaal beschikbaar voedsel. Vaak is het probleem niet het gebrek aan voedsel op zich, maar de manier waarop de kinderen worden gevoed en hoe hun eetpatroon wordt geregeld. Er is een tekort aan voedsel, maar voorlichting over voeding is essentieel.
De overlevenden verzorgen, begeleiden en weer in de maatschappij integreren
Een cruciale behoefte is zorg voor slachtoffers van seksueel geweld. Een meisje dat verkracht is en niet binnen 72 uur de PEP-kit krijgt, raakt in een chronische fase van stress en depressie. We moeten daarom nadenken over medische en psychologische zorg, maar ook over de sociale re-integratie van slachtoffers in hun gemeenschap.
Op dit niveau hebben we lokale comités. Rond de gezondheidscentra is het mogelijk om regelmatig, bijvoorbeeld maandelijks of tweewekelijks, een spreekuur over geweld te organiseren, waar meisjes en jongens erover kunnen praten. We kunnen ook meisjes identificeren die al slachtoffer zijn, in alle vertrouwelijkheid, zodat we ze geleidelijk kunnen ondersteunen. De steun moet specifiek en doelgericht zijn: een overlevende mag niet alleen door deze status worden gedefinieerd, want dat zorgt voor flinke stress.
Ze moeten weer in de maatschappij worden opgenomen via kleinschalige gemeenschapsinitiatieven, waarbij ze inkomensgenererende activiteiten en psychologische en gezondheidsondersteuning krijgen aangeboden. Ze moeten lichamelijk en geestelijk worden begeleid voordat ze weer volledig in de gemeenschap kunnen integreren.
Assia Gemici: We weten dat mensenrechtenverdedigers, journalisten en activisten in het bijzonder het doelwit zijn, het zwijgen wordt opgelegd of tot ballingschap worden gedwongen. Kun je ons daar meer over vertellen?
Billy Mwangaza: De situatie van activisten is echt zorgwekkend. Al een jaar lang worden verschillende mensenrechtenorganisaties en -activisten geïntimideerd, gearresteerd en bedreigd. Velen van ons zijn in ballingschap gegaan, maar degenen van ons die nog in Goma zijn, moeten in de anonimiteit leven, echt helemaal alleen. Ik ga niet meer uit, ik heb geen vrienden meer om mee te praten. Ik blijf thuis en als ik iets te doen heb, doe ik dat en ga ik meteen naar huis, uit angst mezelf bloot te geven. Er is altijd wel ergens iemand die zou kunnen zeggen: «Deze heeft geholpen.«
Wat mobilisatie betreft, is de situatie ingewikkeld, maar we proberen nog steeds kleine lokale acties op te zetten. Met die kleine acties houden we ons bezig met buurtkwesties. We hebben geprobeerd een stadsbrede actie te organiseren, maar die werd al gestopt voordat ze goed en wel was begonnen. De dag ervoor waren sommigen van ons al gearresteerd en moesten we alles stopzetten.
Om onze acties voort te zetten, hebben we expressieworkshops ontwikkeld om buurtproblemen te analyseren. We betrekken zelfs het buurthoofd bij de analyse van de gemeenschap, ook al is hij door de rebellen in die functie geplaatst. We betrekken kerkleiders, scholen, buurthuizen en andere lokale leiders erbij. Het idee is om ruimtes te creëren waar buurtproblemen en mogelijke oplossingen besproken kunnen worden.
Het doel blijft om de aanpak van Étoile du Sud te volgen, waarbij de gemeenschap zelf verantwoordelijk is voor haar lot. We hebben de situatie bekeken en tegen onszelf gezegd: het is mogelijk om bepaalde activiteiten die er al waren voordat de stad werd ingenomen weer op te pakken. Voor de oorlog hadden we bijvoorbeeld buurtwachten, waarbij jongeren ‘s nachts wakker bleven om een oogje in het zeil te houden en ons te waarschuwen als er een probleem was. Aan het begin van de bezetting stopten deze activiteiten, maar we realiseerden ons dat het mogelijk was om ze weer op te pakken.
Daarom zijn we weer met deze activiteiten begonnen, waarbij we teams van jongeren organiseren om ‘s nachts te patrouilleren. We hebben een team dat de nachtwacht tot in de ochtend begeleidt, om de bevolking te beschermen en ervoor te zorgen dat iedereen veilig kan slapen.
We blijven ons verzetten, ondanks de angst. Het is ontzettend ingewikkeld, maar we blijven volhouden, onze buurten beschermen en onze gemeenschap steunen. Kijk, we verzetten ons.
Assia Gemici: Bedankt Billy! Bedankt dat je ons de situatie ter plaatse hebt uitgelegd en vooral bedankt voor je moed. Je inzet is echt een bron van inspiratie voor ons allemaal! Bedankt voor alles wat je doet.
